بازار؛ گروه استان ها: در نقشه صادراتی ایران، نام مازندران اغلب در سایه استانهای صنعتی یا مرزی پرهیاهو قرار گرفته است؛ در حالی که این استان شمالی، بیهیچ اغراق، یکی از متنوعترین پلتفرمهای صادراتی کشور را در اختیار دارد. از محصولات کشاورزی تازهخوری و فرآوریشده گرفته تا صنایع غذایی، چوب و کاغذ، مصالح ساختمانی، محصولات شیلاتی و حتی خدمات فنی و لجستیکی، مازندران ظرفیت تبدیلشدن به یک هاب صادراتی منطقهای را دارد. همجواری با دریای خزر، دسترسی مستقیم به بازار روسیه و کشورهای اوراسیا، نزدیکی به بازار مصرف ۲۰۰ میلیون نفری آسیای میانه و قفقاز و برخورداری از نیروی انسانی ماهر، این استان را در موقعیتی استراتژیک قرار داده است. در این گزارش تحلیلی، فرصتهای واقعی و بالفعل صادراتی مازندران برای مدیران اقتصادی و صادرکنندگان، با تکیه بر آمارهای بهروز و روندهای بازار بررسی میشود.
این استان شمالی، بیهیچ اغراق، یکی از متنوعترین پلتفرمهای صادراتی کشور را در اختیار دارد. از محصولات کشاورزی تازهخوری و فرآوریشده گرفته تا صنایع غذایی، چوب و کاغذ، مصالح ساختمانی، محصولات شیلاتی و حتی خدمات فنی و لجستیکی، مازندران ظرفیت تبدیلشدن به یک هاب صادراتی منطقهای را دارد.
کشاورزی مازندران؛ از مزیت طبیعی تا برند منطقهای صادرات
مازندران با سهمی حدود ۱۱ درصد از تولیدات کشاورزی کشور، یکی از اضلاع اصلی امنیت غذایی ایران محسوب میشود. این استان سالانه بیش از ۷.۵ میلیون تن محصولات کشاورزی تولید میکند که نزدیک به ۴۰ درصد آن قابلیت صادراتی بالقوه دارد. برنج، مرکبات، کیوی، گل و گیاه زینتی، سبزی و صیفیجات، چای و گیاهان دارویی، ستون فقرات صادرات کشاورزی مازندران را شکل میدهند.
بر اساس آمارهای سال ۱۴۰۳، مازندران با تولید بیش از ۲.۵ میلیون تن مرکبات، رتبه نخست کشور را در اختیار دارد و تنها کمتر از ۵ درصد این تولید بهصورت مستقیم صادر میشود؛ در حالیکه بازار روسیه و قزاقستان سالانه بیش از ۶ میلیون تن مرکبات وارداتی مصرف میکنند. کیوی مازندران نیز با تولید حدود ۱۸۰ هزار تن در سال، در صورت رعایت استانداردهای بستهبندی و قرنطینهای، میتواند سهم خود را از بازارهای آسیای میانه و هند چند برابر کند.
چالش اصلی در این بخش نه کمبود تولید، بلکه ضعف زنجیره ارزش، نبود برند صادراتی و ناپایداری سیاستهای تجاری است. تجربه سالهای اخیر نشان میدهد هر زمان مدیریت صادرات کشاورزی به سمت قراردادهای بلندمدت و صادرات سازمانیافته رفته، ارزش افزوده نصیب تولیدکننده و صادرکننده شده است.
در سال ۱۴۰۳ ارزش صادرات صنایع غذایی مازندران حدود ۴۲۰ میلیون دلار برآورد شده که نسبت به ظرفیت واقعی استان فاصله معناداری دارد. برای مقایسه، تنها بازار روسیه سالانه بیش از ۳۵ میلیارد دلار واردات مواد غذایی دارد و سهم ایران از این بازار کمتر از ۳ درصد است.
صنایع غذایی و تبدیلی؛ حلقه مفقوده توسعه صادرات پایدار
بیش از ۳۰۰ واحد صنایع غذایی و تبدیلی فعال در مازندران وجود دارد که ظرفیت اسمی آنها بالغ بر ۴ میلیون تن در سال برآورد میشود. این واحدها شامل کنسروجات، آبمیوه و کنسانتره، لبنیات، برنج فرآوریشده، خوراک آبزیان و محصولات منجمد هستند.
در سال ۱۴۰۳ ارزش صادرات صنایع غذایی مازندران حدود ۴۲۰ میلیون دلار برآورد شده که نسبت به ظرفیت واقعی استان فاصله معناداری دارد. برای مقایسه، تنها بازار روسیه سالانه بیش از ۳۵ میلیارد دلار واردات مواد غذایی دارد و سهم ایران از این بازار کمتر از ۳ درصد است.
مزیت رقابتی مازندران در این بخش، دسترسی همزمان به ماده اولیه، نیروی انسانی متخصص و مسیرهای کوتاه لجستیکی دریایی است. بندر امیرآباد بهعنوان بزرگترین بندر حاشیه خزر، با ظرفیت تخلیه و بارگیری بیش از ۷.۵ میلیون تن کالا در سال، نقش کلیدی در توسعه صادرات صنایع غذایی ایفا میکند. افزایش سرمایهگذاری در بستهبندی استاندارد، اخذ گواهیهای بینالمللی و ایجاد کنسرسیومهای صادراتی، میتواند سهم صنایع غذایی مازندران از بازارهای اوراسیا را بهطور چشمگیری افزایش دهد.
آنچه مازندران را متمایز میکند، دانش فنی انباشته در پرورش ماهیان خاویاری و نزدیکی به مسیرهای صادراتی کوتاهمدت است. با این حال، نبود برند ملی قدرتمند در حوزه شیلات و محدودیتهای نقلوانتقال پول همچنان مانع بهرهبرداری کامل از این ظرفیت شده است.
شیلات و آبزیپروری؛ فرصت طلایی در سایه دریای خزر
مازندران با تولید سالانه حدود ۱۲۰ هزار تن انواع آبزیان، حدود یکسوم تولید آبزیان شمال کشور را به خود اختصاص داده است. انواع ماهیان گرمابی، سردابی، خاویاری و میگوهای پرورشی، پتانسیل صادراتی بالایی دارند؛ بهویژه در بازارهایی مانند روسیه، چین و کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس.
طبق آمارهای اخیر، صادرات آبزیان مازندران در سال ۱۴۰۳ حدود ۷۵ میلیون دلار بوده است؛ رقمی که در صورت توسعه مزارع پرورش ماهی در قفس و تکمیل زنجیره فرآوری خاویار، میتواند در میانمدت به بیش از ۲۰۰ میلیون دلار برسد. بازار جهانی آبزیان در سال ۲۰۲۴ ارزشی بالغ بر ۴۵۰ میلیارد دلار داشته و نرخ رشد آن همچنان بالاتر از میانگین تجارت جهانی است.
آنچه مازندران را متمایز میکند، دانش فنی انباشته در پرورش ماهیان خاویاری و نزدیکی به مسیرهای صادراتی کوتاهمدت است. با این حال، نبود برند ملی قدرتمند در حوزه شیلات و محدودیتهای نقلوانتقال پول همچنان مانع بهرهبرداری کامل از این ظرفیت شده است.
چوب، کاغذ و مصالح ساختمانی؛ صادرات صنعتی کمتر دیدهشده
اگرچه مازندران بهواسطه محدودیتهای زیستمحیطی در بهرهبرداری از جنگلها با قیود جدی مواجه است، اما صنایع چوب، کاغذ و مصالح ساختمانی همچنان از جمله مزیتهای صادراتی این استان بهشمار میروند. واحدهای تولید کاغذ، امدیاف، نئوپان، صنایع سلولزی و همچنین سیمان و فرآوردههای معدنی، بخش مهمی از صادرات غیرکشاورزی مازندران را تشکیل میدهند.
در سال ۱۴۰۳، ارزش صادرات این گروهها حدود ۲۸۰ میلیون دلار برآورد شده است. بازار کشورهای همسایه شمالی بهویژه آذربایجان، ترکمنستان و ارمنستان، مقصد اصلی این کالاها بودهاند. در شرایطی که پروژههای عمرانی در آسیای میانه و قفقاز رو به افزایش است، مصالح ساختمانی تولیدشده در مازندران میتوانند به رقیبی جدی برای تولیدکنندگان منطقه تبدیل شوند؛ مشروط بر آنکه زیرساخت حملونقل ریلی و دریایی بهصورت یکپارچهتری مورد استفاده قرار گیرد.
اتصال به کریدور بینالمللی شمال–جنوب، فعالیت بنادر امیرآباد و نوشهر، نزدیکی به بازار ۱۸۰ میلیون نفری اتحادیه اقتصادی اوراسیا و امکان استفاده از موافقتنامه تجارت آزاد ایران و اوراسیا، فرصتهایی است که میتواند صادرات استان را متحول کند.
لجستیک، اوراسیا و آینده صادرات مازندران
موقعیت جغرافیایی مازندران، بیش از آنکه یک مزیت بالقوه باشد، یک مزیت بالفعل است که هنوز بهدرستی ارزشگذاری نشده است. اتصال به کریدور بینالمللی شمال–جنوب، فعالیت بنادر امیرآباد و نوشهر، نزدیکی به بازار ۱۸۰ میلیون نفری اتحادیه اقتصادی اوراسیا و امکان استفاده از موافقتنامه تجارت آزاد ایران و اوراسیا، فرصتهایی است که میتواند صادرات استان را متحول کند.
در سال ۱۴۰۳، حجم مبادلات ایران و کشورهای اوراسیا به حدود ۱۲ میلیارد دلار رسید و هدفگذاری رسمی رسیدن به ۲۰ میلیارد دلار در میانمدت است. اگر مازندران تنها ۱۵ درصد از این تجارت را به خود اختصاص دهد، ارزش صادرات استان میتواند به بیش از ۳ میلیارد دلار در سال برسد؛ رقمی که چندین برابر سطح فعلی صادرات است.
شرط تحقق این سناریو، اتخاذ رویکردی حرفهای در مدیریت صادرات، توسعه شرکتهای مدیریت صادرات (EMC)، آموزش صادرکنندگان، ثبات مقررات و استفاده هوشمندانه از ابزارهای مالی و تهاتری است. مازندران آماده جهش است؛ اما این جهش بیش از هر چیز نیازمند تصمیمگیری جسورانه مدیران اقتصادی و نگاه بلندمدت صادرکنندگان است.
در پایان باید گفت مازندران نه فقط یک استان کشاورزی، بلکه یک پلتفرم کامل صادراتی است. اگر زنجیرههای ارزش تکمیل شوند، لجستیک هوشمندانه توسعه یابد و استراتژی صادراتی مبتنی بر بازارهای هدف تدوین شود، این استان میتواند در دهه آینده به یکی از پنج استان اول صادرات غیرنفتی کشور تبدیل شود. اکنون زمان آن رسیده است که مازندران از حاشیه نقشه صادرات ایران به متن استراتژیهای کلان تجارت خارجی منتقل شود.
