به چه پولی «سرمایۀ زنده» می گویند؟/اسراف، خودتحریمی است

خبرگزاری مهر-گروه دین، حوزه و اندیشه: قرآن، کتاب زندگی است که هم‌نشینی با آن، رنگ خدایی بر همۀ لحظات و روابط انسان می‌زند: صِبْغَةَ اللَّهِ وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً؛ و این رنگ الهی، آسان‌شدن همۀ امور زندگی و رفع موانع را به دنبال می‌آورد.در مقابل، کسی که به دستورهای قرآن و هم‌نشینی با آن پشت کند، زندگی‌اش را سراسر، مشکلات و سختی‌ها فرامی‌گیرد.

قرآن، کتاب زنده‌ای است که هم‌نشینی با آن حیات‌بخش است و ما را به مرتبۀ حیات دعوت می‌کند: دَعَاکُمْ لِمَا یُحْیِیکُمْ. قرآن جاذبه‌ای دارد که همچون یک کانون مغناطیسی عظیم، مخاطبانش را به‌سوی خود می‌کِشد. فقط باید خود را در معرض این جاذبه و باران حیات‌بخش قرار دهیم. امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) می‌فرماید:إِنَّ الْقُرْآنَ ظَاهِرُهُ أَنِیقٌ وَ بَاطِنُهُ عَمِیقٌ؛ به‌درستی که قرآن ظاهری زیبا و شگفت‌انگیز دارد و باطنی عمیق و بی‌پایان، و غواصی در آن، برای هر کس تازه‌های لحظه‌به‌لحظه دارد. امام صادق(علیه‌السلام) می‌فرماید: «هُوَ فِی کُلِّ زَمَانٍ جَدِیدٌ وَ عِنْدَ کُلِّ قَوْمٍ غَضٌّ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ».

قرآن، سفرۀ گستردۀ ضیافت الهی است که برای هر کس با هر سلیقه و نیازی، غذای آماده دارد، تا هر کس هر کمالی را که می‌خواهد، بیش از طلب خود از آن بهره ببرد. همه مهمان این سفره‌ایم. رسول اکرم(صلی‌الله علیه و آله) می‌فرماید: «الْقُرْآنُ مَأْدُبَةُ اللَّهِ فَتَعَلَّمُوا مَأْدُبَتَهُ مَا اسْتَطَعْتُمْ». پس باید بر اشتهایمان بیفزاییم تا بیشتر بهره‌مند شویم. کسی که متخلّق به قرآن شود، به اخلاق ربوبی و صفات ملکوتی متصف می‌گردد؛ همان‌گونه که در وصف رسول اعظم(صلی‌الله علیه و آله) وارد شده است: «کَانَ خُلُقُهُ الْقُرْآنَ». کسی که کنار این سفره می‌نشیند، درمی‌یابد که صاحب سفره، کریمانه و سخاوتمندانه حضور دارد. آیت‌الله بهجت(رحمت‌الله علیه)می‌فرمایند: «خُذْ مَا شِئْتَ مِنَ الْقُرْآنِ لِمَا شِئْتَ»؛ دوای هر دردی و پاسخ هر مشکلی در قرآن هست. پس این سفرۀ الهی را با مجالس خانگی قرائت قرآن و دست‌کم در بین اهل خانه، هر شب گسترده کنیم تا دل‌ها و خانه‌هایمان سرشار از نور آن گردد.

آیه روز اول

وَکُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ؛اعراف، آیۀ ۳۱

بخورید و بنوشید، ولی اسراف نکنید، که خدا اسراف‌کاران را دوست ندارد!

اصلاح الگوی مصرف و پرهیز از اسراف؛ رکن جامعه مستقل. در شرایط امروز که کشور با چالش‌های جدی در منابعی چون آب و برق مواجه است، این آیه از یک دستور فردی به یک اصل برای خنثی‌سازی فشار اقتصادی و حفظ «استقلال اقتصادی» تبدیل می‌شود. اسراف و هدر دادن منابع، عملاً تضعیف جبهه خودی و کمک ناخواسته به دشمن است. عبارت کوبنده پایانی «إِنَّهُ لَا یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ» نشان می‌دهد که هدر دادن نعمت‌ها، نه تنها به اقتصاد و امنیت جامعه ضربه می‌زند و مانع استقلال واقعی است، بلکه موجب سلب محبت الهی می‌شود که بزرگترین سرمایه مؤمن در میدان مبارزه است. اصلاح «الگوی مصرف» جامعه، پرهیز از تجمل‌گرایی و ریخت‌وپاش‌های غیرضروری، عامل پیشرفت، تحقق عدالت و استقلال پایدار است.

شعر

اندازه نگه دار که اندازه نکوست / هم لایق دشمن است هم لایق دوست (سعدی)

ای ورشکسته، بیشتر از این ضرر مده / لحظه به لحظه عمر خودت را هدر مده (قاسمی)

نه چندان بخور کز دهانت برآید / نه چندان که از ضعف جانت برآید (سعدی)

هر چه دهی از سر انصاف ده / قفل عدم بر سر اسراف نه (جامی)

اندازه نگه‌دار که اندازه نکوست

کاری به روشن‌ماندن چراغ‌های اضافه و چکه‌کردن شیرهای دست‌شویی و دمای زیاد شوفاژها نداشت. با حقوقی که هر ماه برای خوردوخوراکشان هم کم می‌آمد، آیفون قسطی برمی‌داشت و با پس‌انداز شش‌ماهه‌اش‌، فلان پیراهن مجلسی را از فلان بِرند مشهور. حواسش نبود که اسراف گاهی در سفره‌ای است که از ضروریات خالی و با تفاخر چیده می‌شود. حواسش نبود که از امام صادق(علیه‌السلام) نقل شده: «اسراف این است که شخص چیزهایی بخرد و بپوشد و بخورد که در شأن او نیست».[۱]

آیۀ <وَکُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ> (اعراف/۳۱) را شاید هزاران بار شنیده‌ایم. آن‌قدر آشناست که گمان می‌کنیم تمام پیامش را دریافت کرده‌ایم. درحالی‌که این موضوع آن‌قدر دقیق است که حتی کوچک‌ترین موارد را دربرمی‌گیرد. «در روایت دارد که کسی میوه‌ای را خورد و نیمی از میوه ماند، آن را دور انداخت. امام(علیه‌السلام) به او نهیب زد که اسراف کردی؛ چرا انداختی؟ در روایات ما هست که از دانۀ خرما استفاده کنید.[۲] تا این حد! خرده‌های نان را استفاده کنید. آن وقت در هتل‌ها میهمانی درست کنند و به یک عده‌ای میهمانی بدهند؛ بعد هرچه که غذا ماند، به بهانۀ اینکه بهداشتی نیست، توی سطل آشغال بریزند! این مناسب یک جامعۀ اسلامی است؟ این‌جوری می‌شود به عدالت رسید؟»[۳] نقل می‌کنند امام خمینی حتی نیمۀ لیوان آب باقی‌مانده را دور نمی‌ریختند، بلکه آن را کنار می‌گذاشتند تا بعداً استفاده کنند. کاغذی که یک طرف آن نوشته شده بود، هرگز دور انداخته نمی‌شد.

خطرناک‌ترین اسراف‌ها

خطرناک‌ترین انواع اسراف، آن‌هایی هستند که زیر پوست روزمرگی‌های ما پنهان شده‌اند: آن لباس اضافه‌ای که در کمد خاک می‌خورد؛ آن مهمانی پُرزرق‌وبرقی که برای چشم‌وهم‌چشمی برپاست؛ آن کالایی که صرفاً برای پیروی از مُد خریده می‌شود؛ همگی تکه‌هایی از سفره‌ای هستند که می‌توانست فقیری را سیر کند یا گرهی از کار فروبسته‌ای بگشاید.

پولی که صرف تعویض سالانۀ مبلمان و تجملات بی‌فایده می‌شود، یک «پول مرده» است که می‌توانست به یک «سرمایۀ زنده» تبدیل شود؛ یعنی به‌جای آن مهمانی یک‌شبه، سهمی در یک کارخانه خریده شود، یک کسب‌وکار کوچک راه بیفتد و برای چند جوان شغل ایجاد گردد.

اما آیا اسراف فقط در پول و کالا خلاصه می‌شود؟ آیا ساعت‌ها چرخیدن بی‌هدف در اینستاگرام و غرق‌شدن در محتوای سطحی، مصداق بارز دورریختن گران‌بهاترین نعمتِ بی‌بازگشت، یعنی «عمر»، نیست؟ آیا غرق‌شدن در کینه، حسادت یا حتی محبت‌های افراطی و وابستگی‌های بیمارگونه، اسراف در سرمایۀ ارزشمند «احساسات» ما نیست؟ این اسراف‌های پنهان خطرناک‌ترند؛ زیرا گناه‌بودنشان به چشم نمی‌آید.

حالا دلیل اینکه من نباید اسراف و زیاده‌روی کنم چیست؟ خداوند از باب علاقه و محبت وارد می‌شود و می‌فرماید: «إِنَّهُ لَا یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ» آدم‌های عاشق می‌فهمند یعنی چه وقتی معشوق می‌گوید: «دوست ندارم این کار را بکنی» الهی که عاشق این خدا بشویم تا به تمام دستورهایش با عشق عمل کنیم.

عمل و زندگی با آیه

_ با دوستانت یک گروه تشکیل بده. در مدرسه اعلام کنید که کاغذهای باطله را جمع می‌کنید. با پول فروش آن‌ها، شیرهای آب خراب آب‌خوری مدرسه را تعمیر کنید. این یعنی تبدیل «اسراف کاغذ» به «صرفه‌جویی در آب».

_ شیطان، اسراف را در لباسِ «آبروداری» و «احترام به مهمان» تزئین می‌کند. وقتی به‌جای سه مدل غذا، یک مدل غذای باکیفیت و کافی درست می‌کنی، در حال مبارزه با فرهنگ مصرف‌گرایی و تجمل هستی.

_ به‌جای ساعت‌ها چرخیدن بی‌هدف در فضای مجازی، برنامه‌ریزی داشته باش و برای هر ساعت خود یک مأموریت تعریف کن.

_ در خریدهای روزانه، هیجان‌زده و بدون برنامه خرید می‌کنی و بعداً نصف مواد غذایی از توی یخچال دور ریخته می‌شود؟ با لیست خرید کن تا سرباز خوبی برای جبهۀ اقتصادی باشی.

_ در ایام محرم یا رمضان، با هیئت‌امنای مسجد صحبت کن و یک تیم برای مدیریت غذاهای نذری تشکیل بده. غذای اضافی را قبل از سردشدن، به‌صورت بسته‌بندی‌های آبرومندانه به خانواده‌های نیازمند همان محله برسانید.

ساده‌زیستی امام خمینی (ره) فقط یک شعار نبود، بلکه در کوچک‌ترین جزئیات زندگی ایشان جریان داشت. خانم دباغ نقل می‌کنند که امام حتی نیمه لیوان آب باقی‌مانده را دور نمی‌ریختند، بلکه آن را کنار می‌گذاشتند تا بعداً استفاده کنند. کاغذی که یک طرف آن نوشته شده بود، هرگز دور انداخته نمی‌شد. در مورد وضو گرفتن ایشان نیز گفته‌اند که در فاصله بین اعمال وضو، شیر آب را می‌بستند تا حتی قطره‌ای آب اضافه هدر نرود. این دقت و حساسیت، از باوری عمیق سرچشمه می‌گرفت. امام می‌دانستند که اسراف، تنها هدر دادن منابع نیست، بلکه عبور از خط قرمزی است که خداوند تعیین کرده و محبت او را از انسان سلب می‌کند. برای ایشان، هر قطره آب و هر تکه کاغذ، نعمتی الهی بود که باید برای آن پاسخگو باشند و این مراقبت، بزرگترین درس مبارزه با فرهنگ مصرف‌گرایی و اسراف بود.

سرگذشت های ویژه از زندگی امام خمینی به روایت جمعی از فضلا (گردآوری و تنظیم مصطفی وجدانی، انتشارات پیام آزادی، چاپ دوم، مجموعه ی شش جلدی، ۱۳۶۸ ه.ق.) ج ۴، ص ۶۰

جرعه‌ای برای فکر مرز بین «رفاه و بهره‌مندی حلال» با «اسراف و تجمل‌گرایی حرام» کجاست؟

[۱]. صدوق، الخصال، ص۱۲۱، ح۱۱۳.

[۲]. کلینی، الکافی، ج۴، ص۵۲.

[۳]. «بیانات در دیدار زائران و مجاوران بارگاه حضرت علی‌بن‌موسی الرضا»، ۰۱/۰۱/۱۳۸۸.