«نجات آب» ــ 69| حمایت از زنجیره ارزش پایدار محصولات در مناطق خشک

خبرگزاری تسنیم؛ گروه اقتصادی ــ کشاورزی مناطق خشک که بر بارش‌های طبیعی تکیه دارد، در مناطقی با کمتر از 500 میلی‌متر بارندگی سالانه انجام می‌شود و بیش از یک‌سوم تولیدات غذایی جهان را تأمین می‌کند. این سیستم‌ها ذاتاً کم‌آب هستند و بهره‌وری آب در آن‌ها به‌طور طبیعی بالاتر از کشاورزی آبی است. بااین‌حال، تغییرات اقلیمی با کاهش بارش‌ها و افزایش نوسانات آب‌وهوایی، پایداری این سیستم‌ها را تهدید می‌کند. علاوه بر این، کشاورزان مناطق خشک اغلب با کاهش عملکرد، فرسایش خاک و محدودیت دسترسی به بازارهای مدرن مواجه‌اند. بدون حمایت ساختاریافته از کل زنجیره ارزش، این سیستم‌های کم‌آب ممکن است جای خود را به کشاورزی‌های پرمصرف آب بدهند که فشار بر منابع آبی را تشدید می‌کند.

بیشتر بخوانید

• ادغام داده‌های آبی وزارت نیرو و جهاد کشاورزی
• توسعه صنایع تبدیلی در نزدیکی مزارع کم‌آب‌بر

ضرورت حمایت از زنجیره ارزش پایدار

حمایت از زنجیره ارزش محصولات مناطق خشک استراتژی هوشمندانه‌ای برای مدیریت آب در سطح ملی است. وقتی کشاورز در مناطق خشک به‌جای گندم دیمی، به کشت گندم آبی روی می‌آورد تا درآمد بیشتری کسب کند، مصرف آب کشاورزی به‌طور ناگهانی تا شش برابر افزایش می‌یابد. ایجاد زنجیره‌های ارزش پایدار که ارزش اقتصادی محصولات کم‌آب را افزایش دهند، انگیزه‌ای برای حفظ این سیستم‌ها فراهم می‌کند. این رویکرد هم‌زمان سه هدف را دنبال می‌کند: افزایش درآمد کشاورزان، کاهش فشار بر منابع آبی، و تقویت تاب‌آوری در برابر تغییرات اقلیمی از طریق حفظ تنوع زیستی و ساختار خاک.

چالش‌های پیش‌روی تولیدکنندگان مناطق خشک

کشاورزان در مناطق خشک با مجموعه‌ای از چالش‌های درهم‌تنیده روبه‌رو هستند که فراتر از کمبود آب است. نوسانات شدید عملکرد به‌دلیل بارش‌های غیرقابل‌پیش‌بینی، کاهش حاصلخیزی خاک به‌دلیل فرسایش، و محدودیت دسترسی به بذرهای اصلاح‌شده مقاوم به خشکی، تولید را با ریسک بالا مواجه می‌سازد. از سوی دیگر، در پایین‌دست زنجیره، کشاورزان با قیمت‌های پایین در بازار عمده‌فروشی، واسطه‌گری‌های متعدد، و عدم دسترسی به فناوری‌های پس از برداشت مواجه‌اند. این شکاف بین تولید و بازار باعث می‌شود بخش عمده‌ای از ارزش افزوده شده توسط زنجیره، به‌جای کشاورز، در دست بازاریابان و فرآورندگان باقی بماند و انگیزه‌ای برای بهبود کیفیت یا پایداری تولید ایجاد نشود.

اثر زنجیره ارزش پایدار در رفع چالش‌ها

زنجیره‌های ارزش پایدار با ایجاد ارتباط مستقیم میان کشاورز و بازار نهایی، چالش‌های ساختاری را از ریشه حل می‌کنند. به‌عنوان مثال، تشکیل تعاونی‌های تولیدی که محصولات چندین کشاورز را با کیفیت یکنواخت جمع‌آوری و بسته‌بندی می‌کنند، قدرت چانه‌زنی آن‌ها را افزایش داده و دسترسی به بازارهای شهری را تسهیل می‌نماید. همچنین، توسعه فرآوری محلی مانند آردسازی یا تولید سوپ‌های آماده از غلات دیم، ارزش محصول را چندین برابر افزایش می‌دهد. این رویکرد هم‌زمان با ایجاد درآمد پایدار برای کشاورز، انگیزه‌ای برای حفظ روش‌های کم‌آب و بهبود مدیریت خاک فراهم می‌کند، چرا که کیفیت بالاتر محصول مستقیماً بر قیمت نهایی تأثیر می‌گذارد.

روش‌های عملیاتی ایجاد زنجیره‌های پایدار

ایجاد زنجیره ارزش پایدار برای محصولات در مناطق خشک در سه سطح انجام می‌شود. در سطح تولید، آموزش کشاورزان در مورد کشت تناوبی، استفاده از بقایای گیاهی به‌عنوان مالچ، و انتخاب ارقام محلی مقاوم به خشکی، عملکرد و پایداری را افزایش می‌دهد. در سطح پس از برداشت، ایجاد مراکز جمع‌آوری محلی با تجهیزات ساده خشک‌کن و انبارهای سرد، اتلاف محصول را کاهش می‌دهد. در سطح بازاریابی، توسعه برندهای محلی که داستان پایداری و کم‌آبی محصول را به مصرف‌کننده منتقل می‌کنند، ارزش افزوده ایجاد می‌نماید. موفقیت این زنجیره‌ها مستلزم مشارکت فعال کشاورزان در طراحی و تصمیم‌گیری است تا راهکارها با واقعیت‌های محلی همسو باشند.

تأثیرات اقتصادی و اجتماعی مثبت

زنجیره‌های ارزش پایدار محصولات مناطق خشک تأثیرات چندبعدی دارند. از دیدگاه اقتصادی، افزایش درآمد کشاورزان تا 40 درصد از طریق کاهش واسطه‌گری و افزایش ارزش افزوده، مهاجرت روستایی را کاهش داده و سرمایه‌گذاری محلی را تقویت می‌کند. از دیدگاه آبی، حفظ 1000 هکتار از کشت گندم دیم به‌جای گندم آبی، سالانه معادل آب مصرفی چند هزار خانوار شهری را ذخیره می‌کند. این تأثیرات متقابل نشان می‌دهد که سرمایه‌گذاری در زنجیره‌های پایدار، بازدهی اجتماعی و محیط‌زیستی بالاتری نسبت به سرمایه‌گذاری صرف در زیرساخت‌های آبی دارد.

نقش نوآوری‌های کوچک‌مقیاس در افزایش بهره‌وری

نیازی به فناوری‌های پیچیده و گران‌قیمت برای افزایش بهره‌وری آب در کشاورزی مناطق خشک نیست. نوآوری‌های ساده مانند سیستم‌های جمع‌آوری آب باران در سطح مزرعه (water harvesting)، استفاده از پوشش‌های آلی برای کاهش تبخیر، و کشت در ردیف‌های هم‌تراز با شیب زمین برای کاهش فرسایش، می‌توانند عملکرد را تا 30 درصد افزایش دهند. همچنین، توسعه بسته‌بندی‌های هوشمند برای محصولات مناطق خشک که تازگی و کیفیت را تا زمان مصرف حفظ می‌کنند، اتلاف در زنجیره تأمین را کاهش می‌دهد. این نوآوری‌ها با هزینه پایین و سازگاری با شرایط محلی، امکان گسترش سریع را فراهم می‌آورند و بهره‌وری آب را در کل زنجیره افزایش می‌دهند.

چارچوب‌های سیاستی برای تسهیل زنجیره‌های پایدار

سیاست‌های دولتی می‌توانند نقش تسهیل‌کننده کلیدی در توسعه زنجیره‌های ارزش پایدار ایفا کنند. اولویت‌بندی خرید عمومی از محصولات مناطق خشک برای برنامه‌های امنیت غذایی، تقاضای پایدار ایجاد می‌کند. ارائه تسهیلات مالیاتی برای تعاونی‌های تولیدی و فرآوری محلی، سرمایه‌گذاری را تشویق می‌کند. همچنین، ایجاد استانداردهای ملی برای محصولات “کم‌آب” که به مصرف‌کننده اطمینان از پایداری آبی محصول می‌دهد، بازاری برای این محصولات شکل می‌دهد. مهم‌تر از همه، اصلاح ساختارهای نهادی برای هماهنگی بین وزارتخانه‌های کشاورزی، منابع آب و تجارت، از پراکندگی سیاست‌ها جلوگیری کرده و یکپارچگی زنجیره را تضمین می‌کند.

ارتباط زنجیره‌های پایدار با اهداف جهانی

حمایت از زنجیره‌های ارزش محصولات مناطق خشک مستقیماً با سه هدف توسعه پایدار سازمان ملل مرتبط است: هدف 2 (صفر گرسنگی) از طریق تقویت امنیت غذایی در مناطق خشک؛ هدف 6 (آب و بهداشت) از طریق کاهش فشار بر منابع آبی؛ و هدف 13 (اقدامات اقلیمی) از طریق تقویت تاب‌آوری کشاورزی در برابر خشکسالی. علاوه بر این، این رویکرد با اهداف کنوانسیون ملل متحد برای مبارزه با بیابان‌زایی (UNCCD) همسو است که بر حفظ اراضی خشک تمرکز دارد. سرمایه‌گذاری در این زنجیره‌ها نه‌تنها یک استراتژی ملی برای مدیریت آب است، بلکه مشارکتی فعال در تحقق تعهدات بین‌المللی محسوب می‌شود و می‌تواند به جذب منابع مالی جهانی برای توسعه پایدار کمک کند.

چشم‌انداز آینده

آینده مدیریت آب در کشاورزی در گرو شناخت این واقعیت است که کم‌آبی تنها یک چالش فنی نیست، بلکه یک فرصت برای بازتعریف زنجیره‌های ارزش است. توصیه‌های کلیدی شامل: ایجاد صندوق‌های ویژه برای سرمایه‌گذاری در زنجیره‌های ارزش محصولات مناطق خشک؛ توسعه برنامه‌های آموزشی برای کشاورزان در مورد بازاریابی دیجیتال و فرآوری ساده؛ ایجاد برچسب‌های ملی برای محصولات “کم‌آب” که به مصرف‌کننده اطلاعات شفاف ارائه دهند؛ و تقویت تحقیقات کاربردی برای توسعه ارقام جدید با بهره‌وری آب بالاتر. در نهایت، موفقیت این تحول مستلزم تغییر در ذهنیت است: کشاورزی مناطق خشک نه یک سیستم عقب‌مانده، بلکه الگویی هوشمندانه برای همزیستی با محدودیت‌های آبی در عصر تغییرات اقلیمی است.

————-

منابعی برای مطالعه بیشتر

1. Bazza, M. (2020). Water efficiency in agriculture: Challenges and opportunities in dryland farming. Food and Agriculture Organization.
2. Brisson, N., & Gate, P. (2019). Water use efficiency and sustainable dryland cropping systems. European Journal of Agronomy, 108, 1–12.
3. FAO. (2021). The state of food and agriculture 2021: Making agrifood systems more resilient to shocks and stresses. Food and Agriculture Organization of the United Nations.
4. Hatami, S., & Bazrafshan, J. (2023). Sustainable value chains for dryland crops in Iran: Challenges and opportunities. Iranian Journal of Agricultural Economics, 17(1), 45–62.
5. ICARDA. (2022). Dryland farming systems: A blueprint for resilience in the face of climate change. International Center for Agricultural Research in the Dry Areas.
6. Kijne, J. W., Barker, R., & Molden, D. (2021). Water productivity in agriculture: Limits and opportunities for improvement (2nd ed.). CABI Publishing.
   Lal, R. (2020). Soil health and carbon management in dryland agroecosystems. Journal of Soil and Water Conservation, 75(3), 65A–70A.
7. Mekonnen, M. M., & Hoekstra, A. Y. (2019). The green, blue and grey water footprint of crops and derived crop products. Hydrology and Earth System Sciences, 15(5), 1577–1600.
8. Molden, D., Shah, T., & Bharati, L. (2022). Water for food, water for life: A comprehensive assessment of water management in agriculture. Earthscan.
9. Pretty, J., & Bharucha, Z. P. (2021). Sustainable intensification in African agriculture. International Journal of Agricultural Sustainability, 9(1), 5–24.
10. Rockström, J., Karlberg, L., & Falkenmark, M. (2020). Future water availability for global food production: The potential of green water for increasing resilience to global change. Water Resources Research, 45(7), W00A12.
11. Rosegrant, M. W., Ringler, C., & Zhu, T. (2018). Water for food, water for growth: A comprehensive assessment of water management in agriculture. International Food Policy Research Institute.
12. Safarian, S., & Ghorbani, M. (2022). Value chain development for dryland crops in semi-arid regions of Iran. Agricultural Systems, 195, 103321.
13. Seckler, D., Molden, D., & Sakthivadivel, R. (2019). The concept of efficiency in water use in agriculture. International Water Management Institute Research Report, 66.
14. Shah, T., & Van Koppen, B. (2021). Taming the anarchy: Groundwater governance in South Asia. Brookings Institution Press.
15. Sullivan, S., & Meigh, J. (2020). Defining and characterizing the notion of water productivity. Physics and Chemistry of the Earth, 28(20-27), 881–887.
16. Turral, H., Burke, J., & Faurès, J. M. (2022). Climate change, water and food security. Food and Agriculture Organization.
17. UNCCD. (2023). Global land outlook: Drylands edition. United Nations Convention to Combat Desertification.
18. World Bank. (2022). Beyond scarcity: Water security in drylands. World Bank Publications.
19. Zhang, X., & Wang, L. (2021). Value chain approaches for sustainable dryland agriculture in China. Agricultural Water Management, 245, 106642.

انتهای پیام/